Schrony przeciwlotnicze na poznańskiej Wildzie

schrony na czarnieckiego-il08-thumbW trakcie budowy osiedla Stefana Czarnieckiego na poznańskiej Wildzie natrafiono na dwa schrony przeciwlotnicze (Luftschutzraum) z 1944 roku. Jednak ze względu na konieczność sprawnej realizacji inwestycji po wykonaniu inwentaryzacji zostały one zburzone, a na ich miejscu powstają kolejne budynki nowoczesnego osiedla. W ich badaniach mieli też możliwość uczestniczyć członkowie Towarzystwa Miłośników Miasta Lubonia.

Ze strategicznego punktu widzenia Poznań był w latach drugiej wojny światowej bardzo ważnym miastem. Stanowił znaczący ośrodek przemysłowy oraz garnizonowy, tutaj znajdował się duży węzeł kolejowy. Miasto więc wymagało odpowiedniego zabezpieczenia przed nalotami bombowymi.

W początkowym okresie wojny miasto było stosunkowo bezpieczne, jednak już 7 marca 1940 roku nad miastem pojawiły się pierwsze samoloty alianckie, które zrzuciły tylko ulotki. Natomiast pierwszego nalotu dokonał w nocy z 8 na 9 maja 1941 roku pojedynczy brytyjski samolot. Kolejne, tym razem o wiele silniejsze naloty przeprowadzono w Wielkanoc 7 kwietnia 1944 roku i w Zielone Świątki 29 maja. Ich celem były zakłady przemysłowe, choć bomby spadły także na budynki mieszkalne i w sumie zginęły 123 osoby cywilne. Spowodowało to konieczność realizacji schronów przeciwlotniczych (Luftschutzraum) chroniących przede wszystkim ludzi. Powstawały one na wszelkich wolnych przestrzeniach, skwerach, podwórzach oraz w parkach.

Pierwsze betonowe schrony zbudowano na planie regularnego dwunastoboku według wytycznych opracowanych we wrześniu 1943 roku. Szczególnie dużo tych niewielkich obiektów zrealizowano w rejonie poznańskiego dworca kolejowego. Innymi były prefabrykowane, walcowe, jednoosobowe schrony wartownicze (Einmannbunker) montowane w pobliżu obiektów o znaczeniu strategicznym takich jak linie kolejowe zakłady przemysłowe oraz mosty. Do tych celów wykorzystywano istniejące już budowle, a także piwnice domów wzmacniając w nich stropy oraz ściany.

Najliczniejszymi były jednak podziemne schrony zrealizowane po nalotach w 1944 roku, z których dwa, dość typowe, powstały na obszarze budowanego obecnie osiedla Stefana Czarnieckiego. Ich lokalizacja nie była zaskoczeniem, gdyż w okresie powojennym zostały one zinwentaryzowane przez wojsko i przeznaczone dla potrzeb Obrony Cywilnej.

Były one podobne do siebie i tworzyły je dłuższe segmenty korytarza połączone krótkimi odcinkami prostopadłymi. Konstrukcja taka utrudniała ich zniszczenie przez pojedynczą bombę. Schrony były wyposażone w dwa wejścia oraz szyb wentylacyjno-ewakuacyjny. Do wnętrza prowadziły proste odcinki schodów, dalej znajdowały się przedsionki zamykane z obu stron drzwiami i pełniące funkcję śluz gazowych. Poszczególne segmenty schronu przeznaczone dla chroniącej się ludności były wyposażone w drewniane ławki i oddzielone od siebie drzwiami. Na końcach segmentów wydzielono drewnianymi ściankami aneksy na przenośne toalety oraz izby sanitarne. W schronach funkcjonowała wentylacja grawitacyjna. Różniły się one jednak materiałem i usytuowany w głębi działki wykonano z cegły oraz wzmocniono betonem, natomiast prostopadły do ulicy Stefana Czarnieckiego był już w całości wykonany z betonu.

Oba obiekty odkopano w trakcie prac budowlanych prowadzonych od 2013 roku i związanych z budową osiedla. Jednak do końca czerwca 2015 roku rozebrano je całkowicie, ze względu na realizację kolejnych budynków mieszkalnych.

© Przemysław Maćkowiak

 

Nieprzyjaciel zrzuca bomby zapalające. Będziemy na to gotowi! Fragment okładki niemieckiej broszury wydanej w Berlinie oraz Wiedniu w 1944 roku przez Ligę Obrony Przeciwlotniczej Rzeszy (Reichsluftschutzbund). Zbiory © Przemysława Maćkowiaka

Nieprzyjaciel zrzuca bomby zapalające. Będziemy na to gotowi! Fragment okładki niemieckiej broszury wydanej w Berlinie oraz Wiedniu w 1944 roku przez Ligę Obrony Przeciwlotniczej Rzeszy (Reichsluftschutzbund). Zbiory © Przemysława Maćkowiaka

Największą ilość wielobocznych schronów przeciwlotniczych zbudowano w pobliżu poznańskiego Dworca Głównego. Na zdjęciu nieistniejący schron w pobliżu Dworca Letniego. Fot. Przemysław Maćkowiak

Największą ilość wielobocznych schronów przeciwlotniczych zbudowano w pobliżu poznańskiego Dworca Głównego. Na zdjęciu nieistniejący schron w pobliżu Dworca Letniego. Fot. © Przemysław Maćkowiak

Walcowy schron na moście dworcowym w Poznaniu sfilmowany krótko po walkach o Festung Posen w 1945 roku, w głębi uszkodzona wieża dawnego zamku cesarskiego. Zdjęcie z radzieckiej kroniki filmowej

Walcowy schron na moście dworcowym w Poznaniu sfilmowany krótko po walkach o Festung Posen w 1945 roku, w głębi uszkodzona wieża dawnego zamku cesarskiego. Zdjęcie z radzieckiej kroniki filmowej

Ślady istnienia schronów przeciwlotniczych urządzonych w piwnicach można dostrzec także na elewacjach niektórych budynków, gdzie białą farbą malowano wyraźne strzałki wskazujące ich lokalizację. Zachowały się one między innymi na domach mieszkalnych przy ulicy Matejki. Fot. Przemysław Maćkowiak

Ślady istnienia schronów przeciwlotniczych urządzonych w piwnicach można dostrzec także na elewacjach niektórych budynków, gdzie białą farbą malowano wyraźne strzałki wskazujące ich lokalizację. Zachowały się one między innymi na domach mieszkalnych przy ulicy Matejki. Fot. © Przemysław Maćkowiak

 

Rekonstrukcja podobnego schronu, jak na osiedlu Czarnieckiego, zrealizowanego w 1944 roku na stoku bojowym Bastionu IV (w obecnym parku Marcinkowskiego). Wizualizacja © Mariusz Jankowiak – Architech, opracowanie © Przemysław Maćkowiak, inwentaryzacja © TMML

Rekonstrukcja podobnego schronu, jak na osiedlu Czarnieckiego, zrealizowanego w 1944 roku na stoku bojowym Bastionu IV (w obecnym parku Marcinkowskiego). Wizualizacja © Mariusz Jankowiak – Architech, opracowanie © Przemysław Maćkowiak, inwentaryzacja © TMML

Ceglany schron przeciwlotniczy na osiedlu Czarnieckiego został już wcześniej częściowo rozebrany. Na zdjęciu widoczna jest między innymi konstrukcja ceglanego stropu dodatkowo wzmocnionego słabo zbrojonym betonem. Fot. © Przemysław Maćkowiak

Ceglany schron przeciwlotniczy na osiedlu Czarnieckiego został już wcześniej częściowo rozebrany. Na zdjęciu widoczna jest między innymi konstrukcja ceglanego stropu dodatkowo wzmocnionego słabo zbrojonym betonem. Fot. © Przemysław Maćkowiak

Wnętrze śluzy gazowej ceglanego schronu z oryginalnymi drzwiami. Fot. © Przemysław Maćkowiak

Wnętrze śluzy gazowej ceglanego schronu z oryginalnymi drzwiami. Fot. © Przemysław Maćkowiak

Schron betonowy został wykonany dość niestarannie z wykorzystaniem kamiennego gruzu. Fot. © Przemysław Maćkowiak

Schron betonowy został wykonany dość niestarannie z wykorzystaniem kamiennego gruzu. Fot. © Przemysław Maćkowiak

Wnętrze betonowego schronu, z lewej śluza gazowa, z prawej aneks na przenośne toalety. Fot. © Przemysław Maćkowiak

Wnętrze betonowego schronu, z lewej śluza gazowa, z prawej aneks na przenośne toalety. Fot. © Przemysław Maćkowiak

Wnętrze jednego z segmentów schronu betonowego przeznaczonego dla chronionej ludności, pierwotnie wyposażonego w drewniane ławki. Fot. Przemysław Maćkowiak

Wnętrze jednego z segmentów schronu betonowego przeznaczonego dla chronionej ludności, pierwotnie wyposażonego w drewniane ławki. Fot. Przemysław Maćkowiak

Schron betonowy po całkowitej niwelacji. Fot. © Przemysław Maćkowiak

Schron betonowy po całkowitej niwelacji. Fot. © Przemysław Maćkowiak

Gorące podziękowanie dla kierownictwa oraz pracowników firmy Unibep S.A. realizującej przedsięwzięcie za wszechstronną pomoc, a przede wszystkim za umożliwienie wykonania badań.

Osoby szerzej zainteresowane tematem odsyłamy do artykułu Przemysława Maćkowiaka „Poznańskie budownictwo przeciwlotnicze w latach 30. i w czasie II wojny światowej” zamieszczonego w numerze 2 z 2009 roku „Kroniki Miasta Poznania” (Okupacja I).

Opublikowano w kategorii Artykuły.