Od Śluzy Katedralnej do Fortu Reformatów

cytadela tumska2015-il03-thumbSerdecznie zapraszamy w niedzielę 25 października 2015 roku o godzinie 11.00 na poznański Ostrów Tumski na spacer śladami dziewiętnastowiecznych umocnień prawobrzeżnych oraz Cytadeli Tumskiej. Organizatorami kolejnego spotkania jest Koło Przewodników PTTK im. Marcelego Mottego oraz Towarzystwo Miłośników Miasta Lubonia, a odbywa się ono w ramach cyklu „Przechadzek po Poznaniu”. Nie zabraknie też polskich mundurów oraz strojów cywilnych z międzywojnia.

Twierdza poligonalna w Poznaniu zbudowana w latach 1828-1869 była jednym z najpotężniejszych ówczesnych zespołów budowli militarnych. W pierwszym etapie jej realizacji prace prowadzono również na Ostrowie Tumskim. Zbudowano wtedy Kawalier Katedralny, Śluzę Katedralną oraz Lunetę Katedralną, kontynuowano także modernizację systemu wodnego przystosowując go do celów militarnych. W kolejnym etapie prac, opracowano w 1855 roku projekt kompleksowego ufortyfikowania wyspy. Zbudowana do 1862 roku Cytadela Tumska łączyła zarówno stare dzieła, jak i nowe: Dzieło Katedralne II oraz Redutę Katedralną (Dzieło Katedralne I). Wszystkie obiekty połączono wałami oraz otoczono przeciwpowodziowymi kanałami odpływowymi Warty. Ta dodatkowa cytadela wewnętrzna umożliwiała obronę okrężną, a system przeszkód wodnych skutecznie zabezpieczał przed atakiem przeciwnika.

W trakcie jesiennego spaceru będzie można zwiedzić zachodni przyczółek Śluzy Katedralnej będącej jedną z pierwszych budowli hydrotechnicznych twierdzy. Zrealizowana w zasadniczej części w latach 1834-1838 pełniła przede wszystkim funkcję jazu spiętrzającego w przypadku zagrożenia wody Cybiny. Zapewniała ona także komunikację między Tumem oraz Śródką. Obecnie w przyczółku znajduje się część ekspozycji Bramy Poznania i będzie można w niej zobaczyć czasową wystawę Uwaga! Brama. Traktuje ona w dość niekonwencjonalny sposób o zagadnieniach związanych z funkcjonowaniem bram jako takich.

Największymi dziełami zrealizowanymi na prawym brzegu Warty były dwa bardzo podobne do siebie forty reditowe ujmujące z obu stron dolinę Cybiny. W pobliżu Środki oraz Komandorii był to Fort Reformatów zbudowany w latach 1837-1842 na stoku niewielkiego wzniesienia. Redita została rozebrana po drugiej wojnie światowej, ale jej ślady są czytelne w terenie. Obecnie na obszarze tym znajduje się niewielki park należący do Domu Pomocy Społecznej i dzięki uprzejmości instytucji będzie go można wyjątkowo zobaczyć (!).

Podczas naszej wycieczki nie zabraknie też wątków kolejowych nierozerwalnie związanych z dziewiętnastowiecznymi twierdzami. Pierwszy odcinek Średzkiej Kolej Powiatowej uruchomiono w 1902 roku i prowadził on ze stacji Główna (Poznań Wschód) przez Maltę do Kobylegopola. W pobliżu skrzyżowania ulicy Warszawskiej i św. Michała znajdowała się stacja Brama Warszawska, która wzięła swoją nazwę od budowli militarnej znajdującej się na obszarze dzisiejszego ronda Śródka. Do dziś też zachował się północny przyczółek mostu nad Cybiną widoczny okresowo w trakcie prac konserwacyjnych jeziora maltańskiego.

Tor przebiegał w tym miejscu po łuku, tak aby ominąć Lunetę Cybińską zrealizowaną w latach 1839-1847. Natomiast w pobliżu zachował się do dziś jeden z dwóch przepustów Śluzy Cybińskiej wbudowanej w latach czterdziestych w wał główny między Kawalierem Cybińskim, a Fortem Reformatów.

Zbiórka o godzinie 11 na Ostrowie Tumskim na Moście Jordana.

Wstęp jest bezpłatny. Serdecznie zapraszamy!

© Przemysław Maćkowiak

 

Oprowadzanie po poznańskiej twierdzy organizowane od czternastu lat przez Towarzystwo Miłośników Miasta Lubonia odbywa się w historycznych mundurach, co w ogromnym stopniu uatrakcyjnia przekaz. Od trzech lat też nasze Stowarzyszenie przy współpracy z różnymi partnerami organizuje zwiedzanie umocnień Cytadeli Tumskiej. Na zdjęciu prezentacja rewitalizowanego zachodniego przyczółka Śluzy Katedralnej w trakcie pierwszej edycji Dni Twierdzy Poznań w 2013 roku. Fot. © Jakub Pindych.

Oprowadzanie po poznańskiej twierdzy organizowane od czternastu lat przez Towarzystwo Miłośników Miasta Lubonia odbywa się w historycznych mundurach, co w ogromnym stopniu uatrakcyjnia przekaz. Od trzech lat też nasze Stowarzyszenie przy współpracy z różnymi partnerami organizuje zwiedzanie umocnień Cytadeli Tumskiej. Na zdjęciu prezentacja rewitalizowanego zachodniego przyczółka Śluzy Katedralnej w trakcie pierwszej edycji Dni Twierdzy Poznań w 2013 roku. Fot. © Jakub Pindych.

Wnętrze wartowni zachodniego przyczółka Śluzy Katedralnej z fragmentem wystawy Uwaga! Brama. Z lewej strzelnica działowa z zamknięciem kratowym oraz oryginalną stolarką, z prawej w głębi żłób dla koni. Fot. © Przemysław Maćkowiak.

Wnętrze wartowni zachodniego przyczółka Śluzy Katedralnej z fragmentem wystawy Uwaga! Brama. Z lewej strzelnica działowa z zamknięciem kratowym oraz oryginalną stolarką, z prawej w głębi żłób dla koni. Fot. © Przemysław Maćkowiak.

Odsłonięte w kwietniu 2011 roku mury przyczółka wschodniego Śluzy Katedralnej. Na pierwszym planie relikty blokhauzu, z lewej Most Cybiński (Jordana), z prawej mur Carnota oraz fragment przyczółka zachodniego. Obecnie w tym miejscu znajduje się główny budynek Interaktywnego Centrum Historii Ostrowa Tumskiego Brama Poznania. Fot. © Przemysław Maćkowiak.

Odsłonięte w kwietniu 2011 roku mury przyczółka wschodniego Śluzy Katedralnej. Na pierwszym planie relikty blokhauzu, z lewej Most Cybiński (Jordana), z prawej mur Carnota oraz fragment przyczółka zachodniego. Obecnie w tym miejscu znajduje się główny budynek Interaktywnego Centrum Historii Ostrowa Tumskiego Brama Poznania. Fot. © Przemysław Maćkowiak.

Brama Bydgoska znajdowała się w pobliżu skrzyżowania ulicy Bydgoskiej i Gdańskiej. Z lewej na elewacji widoczne pozostałości dawnych sklepowych napisów reklamujących „kakao” i „leguminy”. Fot. © Przemysław Maćkowiak.

Brama Bydgoska znajdowała się w pobliżu skrzyżowania ulicy Bydgoskiej i Gdańskiej. Z lewej na elewacji widoczne pozostałości dawnych sklepowych napisów reklamujących „kakao” i „leguminy”. Fot. © Przemysław Maćkowiak.

W trakcie przechadzki gratką dla miłośników fortyfikacji będzie wyjątkowa możliwość obejrzenia ogrodu Domu Pomocy Społecznej z zachowanymi śladami redity Fortu Reformatów. Fot. © Przemysław Maćkowiak.

W trakcie przechadzki gratką dla miłośników fortyfikacji będzie wyjątkowa możliwość obejrzenia ogrodu Domu Pomocy Społecznej z zachowanymi śladami redity Fortu Reformatów. Fot. © Przemysław Maćkowiak.

Fragmenty fundamentowania redity Fortu Reformatów rozebranej po zakończeniu drugiej wojny światowej. Fot. © Przemysław Maćkowiak.

Fragmenty fundamentowania redity Fortu Reformatów rozebranej po zakończeniu drugiej wojny światowej. Fot. © Przemysław Maćkowiak.

W trakcie wycieczki będzie dostępna książka Przemysława Maćkowiaka Twierdza poligonalna wydana w serii Poznaj Poznań przez „Świętego Wojciecha”. Zawiera ona między innymi archiwalne zdjęcia zwiedzanych w trakcie spaceru obiektów. Jest to końcówka nakładu dodruku więc tym bardziej zachęcamy do lektury. Na ilustracji jedna ze stron publikacji z pocztówką z kolekcji © Macieja Skrzypczaka prezentującej główny wjazd do Fortu Reformatów.

W trakcie wycieczki będzie dostępna książka Przemysława Maćkowiaka Twierdza poligonalna wydana w serii Poznaj Poznań przez „Świętego Wojciecha”. Zawiera ona między innymi archiwalne zdjęcia zwiedzanych w trakcie spaceru obiektów. Jest to końcówka nakładu dodruku więc tym bardziej zachęcamy do lektury. Na ilustracji jedna ze stron publikacji z pocztówką z kolekcji © Macieja Skrzypczaka prezentującej główny wjazd do Fortu Reformatów.

Ślady uderzeń pocisków z walk o Festung Posen z 1945 roku w murze otaczającym kościół św. Jana Jerozolimskiego za murami. Zbudowany na przełomie XII i XIII wieku, był jedną z pierwszych ceglanych świątyń w Polsce. Należał do Zakonu Maltańskiego (Joannitów, Kawalerów Maltańskich), którzy prowadzili tutaj szpital i przytułek. Z tego też względu te części Poznania noszą nazwy Malta oraz Komandoria. Fot. © Przemysław Maćkowiak.

Ślady uderzeń pocisków z walk o Festung Posen z 1945 roku w murze otaczającym kościół św. Jana Jerozolimskiego za Murami. Zbudowany na przełomie XII i XIII wieku, był jedną z pierwszych ceglanych świątyń w Polsce. Należał do Zakonu Maltańskiego (Joannitów, Kawalerów Maltańskich), którzy prowadzili tutaj szpital i przytułek. Z tego też względu pobliskie dzielnice Poznania noszą nazwy Malta oraz Komandoria. Fot. © Przemysław Maćkowiak.

Strzelnica piechoty na Malcie z obwałowaniami przeciętymi torami Kolejki Parkowej Maltanka o rozstawie 600 mm i należącej do Miejskiego Przedsiębiorstwa Komunikacyjnego w Poznaniu. Fot. © Przemysław Maćkowiak.

Strzelnica piechoty z połowy XIX wieku na Malcie z obwałowaniami przeciętymi torami Kolejki Parkowej Maltanka o rozstawie 600 mm i należącej do Miejskiego Przedsiębiorstwa Komunikacyjnego w Poznaniu. Fot. © Przemysław Maćkowiak.

Fragment północnego przyczółka mostu nad Cybiną Średzkiej Kolej Powiatowej widoczny w trakcie okresowych prac konserwacyjnych jeziora maltańskiego. Fot. © Przemysław Maćkowiak.

Fragment północnego przyczółka mostu nad Cybiną Średzkiej Kolej Powiatowej widoczny w trakcie okresowych prac konserwacyjnych jeziora maltańskiego. Fot. © Przemysław Maćkowiak.

Kolekcja nieczynnego taboru wąskotorowego należącego do Poznańskiego Klubu Modelarzy Kolejowych i znajdującego się na terenie Zakładu Usług Parkowo-Leśnych na Malcie. Fot. © Przemysław Maćkowiak.

Kolekcja nieczynnego taboru wąskotorowego należącego do Poznańskiego Klubu Modelarzy Kolejowych i znajdującego się na terenie Zakładu Usług Parkowo-Leśnych na Malcie. Fot. © Przemysław Maćkowiak.

Osoby szerzej zainteresowany tematem odsyłamy do artykułu Przemysława Maćkowiaka „Umocnienia poznańskiej twierdzy poligonalnej na Komandorii” zamieszczony w czwartym numerze z 2010 roku „Kroniki Miasta Poznania” (Od Komandorii do Antoninka).

Polecamy też odcinek „Wielkopolskiej Enigmy” o Cytadeli Tumskiej zrealizowany z naszym udziałem przez ekipę TVP Poznań:

http://poznan.tvp.pl/13438336/23122013

Opublikowano w kategorii Artykuły, Imprezy i rekonstrukcje, Media i prasa.